“Onu hâlâ seviyorum ama bu ilişki beni mutsuz ediyor.” Bu cümle, terapiye başvuran çiftlerin ve bireylerin en sık dile getirdiği iç çatışmalardan biridir. Kalıp kalmama kararı; birikmiş duygular, ortak yatırımlar ve sosyal baskılar nedeniyle son derece karmaşık bir hal alabilir. Peki psikoloji bu süreci nasıl açıklıyor?
İlişki Çöküşünün Habercileri: Gottman’ın “Dört Atlısı”
Dr. John Gottman, onlarca yıl boyunca çiftleri “Aşk Laboratuvarı”nda gözlemleyerek hangi iletişim kalıplarının uzun vadede ayrılığa yol açtığını araştırdı. Bu araştırmalar sonucunda ilişki çöküşünü güçlü biçimde öngören dört yıkıcı örüntü belirlendi.
Gottman’ın araştırmaları, bu dört örüntünün düzenli biçimde gözlemlenmesiyle ilişki sonucunun yüksek doğrulukla öngörülebildiğini ortaya koymuştur. Sağlıklı çiftlerde olumlu-olumsuz etkileşim oranının yaklaşık 5’e 1 olduğu bulunmuştur. (Gottman, 1994, What Predicts Divorce?)
- Eleştiri (Criticism)
Bir davranışı değil, kişinin karakterini hedef alan olumsuz yorumlardır. “Bu konuşmayı erteleme” şikâyetken, “Sen her zaman böylesin” eleştiridir. Şikâyet çözüme kapı aralar; eleştiri kişiyi kapatır.
- Küçümseme (Contempt)
Gottman’ın tek bir faktörü en güçlü ayrılık yordayıcısı olarak tanımladığı buydu. Göz devirme, alay, aşağılama ve alaycı mizah bu kategoriye girer. Küçümseme partnerin insani değerini hedef alır ve uzun süreli kırgınlıkların dışavurumudur.
- Savunmaya Geçme (Defensiveness)
Partnerin kaygısını duymak yerine kendinizi haklı çıkarmaya çalışmaktır. Karşı saldırı ya da kurban rolüne bürünme şeklinde görülür; bu da sorunun asıl sahibini değiştirerek çözümsüz bir döngü yaratır.
- Duvar Örme (Stonewalling)
Konuşmadan duygus
al ya da fiziksel olarak çekilmektir. Çoğunlukla kronik duygusal strese verilen bir tepkidir. Duvar ören kişi genellikle “umursamadığı” için değil, bunaldığı için kapanır.
Önemli not: Bu örüntülerin zaman zaman görülmesi hemen ayrılık işareti değildir. Tehlike, bunların ilişkinin varsayılan iletişim biçimine dönüşmesinde yatar. Gottman’a göre bu kalıpların fark edilmesi ve üzerinde çalışılması, ilişkiyi kurtarabilecek en kritik adımdır.
“Bu Kadar Zaman Harcadım” Tuzağı: Batık Maliyet Yanılsaması
Geri alınamayan bir kaynağa (zaman, emek, para) yatırım yaptıktan sonra, o yatırımı “boşa harcamamak” için iyi gitmeyen bir durumu sürdü
rmeye devam etmek psikolojide “batık maliyet yanılsaması” olarak tanımlanır.
İlişkilerde bu şu şekilde kendini gösterir:
- “10 yıldır beraberiz, şimdi bırakamazsın.”
- “Bu kadar şeyi birlikte atlattık, bunlar boşa gitmesin.”
Portekiz Minho Üniversitesi’nin araştırmasında, on yıl birlikte olan katılımcıların bir yıl birlikte olanlarla kıyaslandığında ortalama 294 gün daha fazla ilişkide kalmayı tercih ettiği saptandı. (Rego, Arantes & Magalhães, 2018, Current Psychology)
Kahneman ve Tversky’nin kayıptan kaçınma (loss aversion) araştırmaları bu süreci açıklar: İnsanlar kazanımdan çok kayıptan korkar. Geçmişte harcanan yıllar “kaybedilecek bir şey” gibi hissettirdiğinde, kazanılabilecek olan gelecek görünmez hale gelir. (Kahneman & Tversky, 1979)
Kendinize şunu sorun: Bugün bu kişiyle ilk kez
tanışıyor olsaydım, yine bu ilişkiye başlar mıydım?
Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekir?
Gottman’ın Dört Atlısı ilişkinizde sürekli ve yoğun biçimde yer alıyorsa; ya da kalmak ile gitmek arasında uzun süredir sıkışmış hissediyorsanız, bu bir zayıflık değil; konunun ne kadar derin olduğunun göstergesidir.
Çift terapisi, bu örüntülerin değişip değişemeyeceğini anlamak için somut bir zemin sunar. Bireysel terapi ise kararınızı pişmanlık yerine bilinçli bir seçimle vermenize yardımcı olur. Terapi size “kal” ya da “ayrıl” yanıtını vermez; kendi gerçekliğinizi daha net görmenizi sağlar.
Kaynaklar
- Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? Lawrence Erlbaum Associates.
- Rego, S., Arantes, J., & Magalhães, P. (2018). Is there a Sunk Cost Effect in Committed Relationships? Current Psychology, 37, 508–519.
- Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.
PSK Klinik | Mersin
Uzm. Kl. Psk. Sema KILIÇ
📞 0534 894 23 21 | pskklinik.com
